1. Giới thiệu về Lễ hội tết cơm mới
1.1. Tết cơm mới là gì?
Tết cơm mới là một nghi lễ nông nghiệp truyền thống gắn liền với chu kỳ canh tác lúa nước của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số ở khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam. Lễ hội thường được tổ chức sau khi lúa bắt đầu chín, trước hoặc vào đầu vụ gặt, nhằm ăn mừng mùa màng, dâng cúng lúa mới và bày tỏ lòng tri ân đối với đất trời, thần linh và tổ tiên.
Xuất phát từ tín ngưỡng nông nghiệp lâu đời, tết cơm mới có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của nhiều dân tộc. Đây không chỉ là dịp đánh dấu thành quả lao động sau một năm canh tác, mà còn thể hiện quan niệm vạn vật hữu linh và sự tôn vinh cây lúa - nguồn sống cốt lõi của cư dân nông nghiệp.
Lễ hội hiện vẫn được gìn giữ và thực hành tại nhiều địa phương thuộc khu vực Tây Bắc và Trung du miền núi Bắc Bộ như Lào Cai, Điện Biên, Phú Thọ. Tùy theo từng tộc người và vùng cư trú, nghi lễ tết cơm mới có sự khác biệt về thời gian tổ chức, cách thức tiến hành và các nghi thức cúng lễ, song đều hướng đến mục đích chung là tạ ơn và cầu mong một mùa vụ mới mưa thuận gió hòa, cuộc sống no đủ, bình an.
1.2. Ý nghĩa tâm linh và vai trò trong văn hóa cộng đồng
Trong đời sống tinh thần, những hạt gạo mới đầu mùa không chỉ là sản vật vật chất mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Tết cơm mới là dịp để người dân bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, thần linh đã che chở cho mùa màng, đồng thời tri ân thiên nhiên đã ban tặng vụ lúa tốt tươi.
Tết cơm mới là dịp để người dân bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, thần linh. (Nguồn: Sưu tầm)
Thông qua các nghi lễ cúng cơm mới, nghi thức rước “hồn lúa” và những quy ước truyền thống đi kèm, con cháu trong gia đình và cộng đồng được giáo dục về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, ý thức gìn giữ tín ngưỡng tổ tiên cũng như sự trân trọng đối với thành quả lao động nông nghiệp. Đây là cách các giá trị văn hóa được truyền nối một cách tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bên cạnh ý nghĩa tâm linh, tết cơm mới còn giữ vai trò quan trọng trong việc củng cố sự gắn kết cộng đồng. Lễ hội là dịp các gia đình sum họp, các bản làng cùng nhau tổ chức nghi lễ, vui chơi và chia sẻ thành quả sau một năm lao động. Những hoạt động như trò chơi dân gian, sinh hoạt cộng đồng và truyền dạy nghi lễ góp phần duy trì mối quan hệ bền chặt giữa các thành viên trong làng bản.
1.3. Thời điểm tổ chức Lễ hội tết cơm mới
Thời điểm tổ chức tết cơm mới gắn chặt với chu kỳ sinh trưởng của cây lúa và nhịp điệu mùa vụ của từng địa phương. Theo tập quán truyền thống, lễ hội thường được tổ chức từ tháng 8 đến tháng 9 âm lịch, kéo dài trong khoảng vài ba tuần trước khi bước vào mùa gặt chính thức.
Tùy theo điều kiện canh tác và phong tục của từng dân tộc, thời gian tiến hành tết cơm mới có sự linh hoạt nhất định. Người Mường thường tổ chức lễ vào khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 âm lịch, thời điểm cụ thể do mỗi gia đình hoặc cộng đồng lựa chọn dựa trên tiến độ thu hoạch lúa. Trong khi đó, nhiều cộng đồng người Tày, Nùng, Giáy lại thống nhất chọn những ngày đẹp đầu vụ thu hoạch để tiến hành nghi lễ.
Tại các vùng cao như Sa Pa thuộc Lào Cai, tết cơm mới thường diễn ra trước mùa gặt, khi lúa đã chín đều. Việc lựa chọn thời điểm này thể hiện quan niệm tôn trọng “hồn lúa”, dâng cúng những hạt gạo đầu mùa tinh túy nhất lên tổ tiên và thần linh trước khi bước vào thu hoạch rộn ràng. Nhìn chung, dù thời gian tổ chức có thể khác nhau giữa các dân tộc và vùng cư trú, tết cơm mới luôn được tiến hành trong giới hạn mùa vụ nhất định, bảo đảm hài hòa giữa yếu tố tín ngưỡng, sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt cộng đồng.
2. Nghi thức, vật phẩm và quy trình tổ chức Lễ hội tết cơm mới
2.1. Chuẩn bị lễ vật và món ăn truyền thống tết cơm mới
Công đoạn chuẩn bị lễ vật cho tết cơm mới thường bắt đầu khi lúa trên ruộng đã chín đều, báo hiệu một mùa vụ sắp kết thúc. Nguyên liệu quan trọng nhất trong mâm lễ là lúa và gạo mới, được chọn từ những bông lúa đầu mùa tốt nhất, thể hiện sự tinh túy của vụ thu hoạch đầu tiên trong năm.
Nguyên liệu quan trọng nhất trong mâm lễ là lúa và gạo mới. (Nguồn: Sưu tầm)
Từ lúa mới, các gia đình tiến hành tuốt, giã hoặc xay theo phương thức truyền thống để chế biến thành cơm mới, xôi nếp, cốm hoặc các món bánh làm từ gạo mới. Mâm cúng tết cơm mới còn có những sản vật do gia đình tự chăn nuôi, trồng cấy như thịt gà, thịt lợn, cá, cùng các món ăn truyền thống của từng dân tộc.
Ở một số cộng đồng, rượu cần hoặc rượu nấu thủ công cũng được chuẩn bị để dâng cúng và sử dụng trong sinh hoạt lễ hội. Mỗi món ăn đều mang ý nghĩa biểu trưng cho lòng thành kính, sự biết ơn và ước mong về một năm mới bình an, no đủ.
2.2. Quy trình thực hiện nghi thức tết cơm mới
Nghi thức tết cơm mới thường được tiến hành vào buổi sáng sớm, khi không gian còn tĩnh lặng, phù hợp với quan niệm tâm linh của cư dân nông nghiệp. Trước hết, gia đình hoặc cộng đồng lựa chọn ngày đẹp đầu vụ thu hoạch, sau đó thực hiện các nghi lễ liên quan đến việc mang lúa mới từ ruộng, nương về nhà.
Sau khi lúa mới được chế biến thành cơm, xôi hoặc cốm, lễ vật sẽ được bày biện trang trọng tại gian thờ gia đình hoặc không gian sinh hoạt chung của bản. Người chủ lễ hoặc thầy cúng đại diện cộng đồng tiến hành đọc lời khấn, mời tổ tiên, thần linh và các lực lượng siêu nhiên về chứng giám, hưởng lễ vật.
Một nghi thức quan trọng trong tết cơm mới của nhiều dân tộc là nghi thức đón hoặc gọi “hồn lúa”, thể hiện quan niệm vạn vật hữu linh và sự trân trọng đối với cây lúa. Những bó lúa mới thường được treo gần bàn thờ hoặc đặt tại vị trí trang trọng trong nhà, với mong muốn hồn lúa ở lại, đem theo sự no đủ và may mắn cho gia đình.
Sau phần lễ của từng hộ gia đình, một số nơi còn tổ chức nghi lễ chung của bản làng, kết hợp sinh hoạt cộng đồng, chia sẻ lộc lễ và chúc tụng nhau một mùa vụ mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, con cháu khỏe mạnh.
2.3. Phần lễ và phần hội - điều gì diễn ra trong tết cơm mới?
Ngày nay, tại xã Tả Van, Sa Pa, cùng với sự phát triển của du lịch, tết cơm mới đã được tổ chức ở quy mô rộng hơn và từng bước trở thành lễ hội cốm mang tính đặc trưng của vùng. Hằng năm, lễ hội thu hút đông đảo du khách và các nhà nghiên cứu văn hóa đến tham dự, trải nghiệm và tìm hiểu về đời sống tín ngưỡng, phong tục truyền thống của cộng đồng địa phương. Do đó, tết cơm mới thường được tổ chức với hai phần chính là phần lễ và phần hội.
Lễ hội thu hút đông đảo du khách đến tham dự và trải nghiệm. (Nguồn: Sưu tầm)
Phần lễ diễn ra trong không khí trang nghiêm tại gian thờ gia đình hoặc không gian linh thiêng của bản làng. Những lễ vật quan trọng như bó lúa mới, cơm mới, xôi, cốm được dâng cúng lên tổ tiên và thần linh. Đây là phần thể hiện đậm nét nhất yếu tố tâm linh và tín ngưỡng nông nghiệp trong tết cơm mới.
Sau khi hoàn tất phần lễ, không khí bản làng trở nên rộn ràng với phần hội, nơi mọi người cùng nhau tham gia các hoạt động sinh hoạt cộng đồng. Tiếng cồng chiêng, nhạc cụ truyền thống vang lên hòa cùng những điệu múa dân gian, tạo nên không gian vui tươi, gắn kết. Nhiều trò chơi quen thuộc như kéo co, đẩy gậy, ném còn được tổ chức, thu hút sự tham gia của cả người lớn và trẻ nhỏ.
3. Biến tấu tết cơm mới đặc sắc theo vùng miền và dân tộc
3.1. Người Mường, Thái, Xá Phó - nét đặc trưng trong tết cơm mới
Mỗi tộc người thực hành tết cơm mới theo những cách thức riêng, góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng của các cộng đồng nông nghiệp miền núi. Với người Mường tại khu vực Trung du và miền núi Bắc Bộ, tết cơm mới thường được tổ chức trong phạm vi gia đình hoặc làng bản. Nghi lễ do thầy Mo chủ trì, lễ vật gồm cơm mới, xôi nếp, các món ăn chế biến từ sản vật địa phương, thể hiện lòng tri ân tổ tiên và cầu mong mùa màng thuận lợi.
Đối với người Thái ở khu vực Tây Bắc, tết cơm mới gắn liền với nghi lễ cúng thần lúa và sinh hoạt cộng đồng. Bát cơm mới đầu mùa được xem là lễ vật tinh túy, dâng lên tổ tiên và các lực lượng siêu nhiên. Sau phần lễ, các gia đình và bản làng cùng sum họp, tổ chức múa hát, trò chơi dân gian, tạo không gian gắn kết cộng đồng sau mùa vụ.
Phần trò chơi trong lễ mừng cơm mới của người Xá Phó không chỉ thể hiện niềm vui, sự hứng khởi của người dân. (Nguồn: Sưu tầm)
Trong khi đó, người Xa Phó tại Lào Cai duy trì những nghi thức mang tính trang trọng. Chủ gia đình chuẩn bị lễ vật từ sáng sớm, với các món ăn được chế biến từ gạo mới và sản vật địa phương để dâng cúng tổ tiên. Trong đó, mâm lễ có sự khác biệt và cầu kỳ hơn bao gồm: bông hoa rừng, chùm cà gai, quả đỗ nương,... cùng nhiều vật cúng khác. Do đó, điểm chung trong tết cơm mới của các dân tộc là sự tôn vinh hạt gạo mới - biểu tượng của sự no đủ, gắn bó và bền chặt trong đời sống cộng đồng.
3.2. Tây Nguyên và lễ cúng cơm mới – sự khác biệt vùng đất đại ngàn
Giữa không gian núi rừng đại ngàn Tây Nguyên, lễ ăn cơm mới của người Thái mang những sắc thái riêng, phản ánh quá trình di cư, thích nghi và gìn giữ bản sắc văn hóa trên vùng đất mới. Tại Đắk Lắk, nơi có nhiều cộng đồng dân tộc cùng sinh sống, người Thái vẫn duy trì nghi lễ ăn cơm mới như một sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quan trọng bậc nhất trong năm.
Tại xã Ea Kiết, lễ ăn cơm mới của người Thái thường được tổ chức vào khoảng tháng 9 âm lịch, khi lúa trên nương, trên rẫy đã được thu hoạch. Trong phần lễ, nghi thức cúng lúa mới được xem là linh thiêng và trang trọng nhất. Thầy cúng đại diện cộng đồng bày biện mâm lễ với những sản vật tinh túy của mùa vụ, đặc biệt là bát cơm nấu từ gạo mới, biểu trưng cho thành quả lao động đầu mùa. Lời khấn cổ được đọc bằng tiếng Thái, gửi gắm ước nguyện mưa thuận gió hòa, nương rẫy tươi tốt và cuộc sống ấm no cho cộng đồng.
Người dân quây quần bên mâm cơm truyền thống, cùng thưởng thức hương vị dẻo thơm của hạt gạo mới. (Nguồn: Sưu tầm)
Sau phần lễ, không gian lễ hội trở nên rộn ràng với phần hội mang đậm tính cộng đồng. Âm thanh tiếng chày giã gạo, tiếng cồng chiêng Thái vang lên hòa cùng các điệu múa sạp, múa Xòe - biểu tượng của sự đoàn kết, gắn bó. Mọi người, không phân biệt tuổi tác hay vai vế, cùng nắm tay nhau trong vòng xòe, chia sẻ niềm vui được mùa và tinh thần cố kết cộng đồng.
Lễ hội còn là dịp để các trò chơi dân gian truyền thống như bắn nỏ, đánh cù, ném còn được tái hiện, góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa đặc trưng của người Thái. Kết thúc lễ hội, cộng đồng quây quần bên mâm cơm truyền thống, cùng thưởng thức hương vị dẻo thơm của hạt gạo mới - thành quả của một năm lao động vất vả.
3.3. Lễ hội tết cơm mới tại Đền Đông Cuông, Lào Cai
Lễ cơm mới tại Đền Đông Cuông là một nghi lễ nông nghiệp tiêu biểu của cộng đồng người Tày Khao, được tổ chức hằng năm theo lịch truyền thống. Theo tập quán, vào ngày Mão tháng Chín âm lịch, cộng đồng người Tày Khao tại thôn Bến Đền, Đông Cuông long trọng tổ chức lễ cúng cơm mới nhằm bày tỏ lòng biết ơn đất trời, thần linh, Thánh Mẫu Thượng Ngàn và tổ tiên đã phù hộ cho mùa màng tươi tốt, mưa thuận gió hòa.
Lễ cơm mới tại Đền Đông Cuông không chỉ mang ý nghĩa tổng kết một năm lao động sản xuất, mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quan trọng, nơi cộng đồng cùng gặp gỡ, chia sẻ kinh nghiệm canh tác và truyền dạy cho thế hệ trẻ những giá trị cốt lõi như đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tinh thần đoàn kết và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc Tày Khao.
Cộng đồng người Tày Khao long trọng tổ chức lễ cúng cơm mới nhằm bày tỏ lòng biết ơn đất trời. (Nguồn: Sưu tầm)
Các nghi lễ truyền thống được thực hiện trang trọng, đúng phong tục, bao gồm: lễ đón ông Mo về đền, lễ dâng hương, lễ cúng tiệc tuần, nghi lễ mổ trâu đen và lễ cúng chính tiệc. Trong những năm điều kiện thời tiết không thuận lợi, lễ hội có thể chỉ tổ chức phần lễ, không tiến hành phần hội, song các nghi thức cốt lõi vẫn được duy trì đầy đủ và trang nghiêm. Điều này cho thấy vai trò trung tâm của yếu tố tâm linh trong Lễ cơm mới, đồng thời khẳng định giá trị bền vững của nghi lễ trong đời sống văn hóa cộng đồng.
Lễ cơm mới tại Đền Đông Cuông được tổ chức thường niên, góp phần đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tinh thần của Nhân dân, đồng thời khơi dậy ý thức bảo vệ và phát huy các giá trị di sản văn hóa gắn liền với di tích, tín ngưỡng và lịch sử hình thành của cộng đồng người Tày Khao tại khu vực này.
4. Kinh nghiệm tham dự Lễ hội tết cơm mới dành cho du khách
4.1. Trải nghiệm không gian lễ hội và lưu giữ ký ức văn hóa
Để cảm nhận trọn vẹn sức sống của Lễ hội tết cơm mới, du khách nên dành thời gian hòa mình vào không khí sinh hoạt cộng đồng sau phần lễ trang nghiêm. Ngay cả việc đứng bên lề, lắng nghe và vỗ tay theo nhịp chiêng cũng đủ để cảm nhận sự rộn ràng, ấm áp của ngày hội.
Sau những giờ phút trải nghiệm tại bản làng, hành trình khám phá văn hóa vùng cao có thể được khám phá theo cách độc đáo hơn, thông qua các hoạt động tham quan - trải nghiệm cảnh quan và đời sống bản địa. Tại khu vực Sa Pa, nhiều du khách lựa chọn kết hợp tham dự lễ hội với hành trình khám phá thiên nhiên và văn hóa tâm linh tại Sun World Fansipan Legend, nơi mang đến góc nhìn toàn cảnh về ruộng bậc thang, bản làng và nhịp sống vùng cao. Sự kết nối này giúp chuyến đi trở nên trọn vẹn hơn, khi trải nghiệm lễ hội truyền thống được đặt trong bối cảnh không gian văn hóa - thiên nhiên rộng mở.
Khi lưu giữ những khoảnh khắc đáng nhớ, du khách có thể ưu tiên ghi lại trang phục truyền thống trong phần lễ, mâm xôi mới dâng cúng, hay khung cảnh bản làng mùa gặt nhìn từ những điểm cao. Tết cơm mới vì thế không chỉ là một sự kiện văn hóa, mà còn trở thành dấu ấn cảm xúc trong hành trình khám phá miền núi phía Bắc – nơi con người, tín ngưỡng và thiên nhiên hòa quyện một cách hài hòa.
4.2. Lưu ý về bảo tồn và tôn trọng giá trị văn hóa bản địa
Tham dự tết cơm mới không chỉ là một chuyến đi trải nghiệm, mà còn đòi hỏi sự thấu hiểu và tôn trọng đối với không gian tín ngưỡng của cộng đồng địa phương. Du khách cần tuân thủ các quy định trong suốt thời gian diễn ra lễ hội, tránh can thiệp vào phần lễ cúng linh thiêng, đồng thời lắng nghe và làm theo sự hướng dẫn của người dân địa phương. Sự chừng mực trong hành vi, lời nói và cách ứng xử chính là biểu hiện rõ nét nhất của văn hóa du lịch có trách nhiệm.
Bên cạnh đó, việc tham gia các hoạt động tìm hiểu, lan tỏa thông tin tích cực về lễ hội theo hướng đúng mực cũng góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn di sản văn hóa. Với thái độ chân thành trong học hỏi và tinh thần tôn trọng giá trị truyền thống, mỗi du khách sẽ trở thành một cầu nối nhỏ nhưng ý nghĩa, góp phần gìn giữ và phát huy những nét đẹp bền vững của tết cơm mới trong đời sống đương đại.
Lễ hội tết cơm mới là nghi lễ tri ân tổ tiên và đất trời, nơi biểu đạt sinh động của nền văn minh lúa nước. Trong nhịp sống đương đại, lễ hội vẫn tiếp tục hiện diện như một di sản sống, kết nối quá khứ với hiện tại, gắn kết cộng đồng và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa Việt Nam. Việc tìm hiểu, trải nghiệm và gìn giữ tết cơm mới là cách mỗi người chung tay bảo tồn những giá trị truyền thống quý báu, để những mùa cơm mới tiếp tục được kể lại bằng ký ức, bằng nghi lễ và bằng tinh thần cộng đồng bền chặt!
