1. Tết của người Mông – khởi đầu mùa Xuân giữa núi rừng Lào Cai
Cộng đồng người H’Mông sinh sống tập trung tại nhiều bản làng vùng cao của tỉnh Lào Cai, trong đó có những địa danh quen thuộc với du khách như bản Cát Cát ở Sa Pa, hay các huyện vùng biên như Si Ma Cai. Trải qua nhiều thế hệ, người H’Mông gắn bó với những nếp nhà truyền thống làm bằng gỗ hoặc nhà trình tường bằng đất nện, hòa mình vào cảnh quan núi rừng Tây Bắc hùng vĩ.
Trong đời sống tinh thần của người H’Mông, Tết Nguyên đán là thời điểm đặc biệt quan trọng. Đây là dấu mốc khép lại một năm lao động vất vả trên nương rẫy, chăn nuôi gia súc nơi sườn núi, và cũng là dịp để các gia đình sum họp, tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, cuộc sống ấm no.
Bà con Mông vẫn luôn duy trì những tục lệ này cốt để đời sống thuận lợi và ấm no hơn. (Nguồn: Sưu tầm)
Ở một số dòng họ người H’Mông tại Sa Pa, nghi lễ cúng giao thừa được thực hiện giản dị nhưng trang nghiêm. Mâm cúng thường chỉ có một con gà trống đặt lên bàn thờ tổ tiên, thể hiện lòng thành kính và sự biết ơn đối với các bậc tiền nhân. Những nghi thức mộc mạc ấy góp phần tạo nên bản sắc riêng cho Tết người H’Mông giữa núi rừng Lào Cai.
Tết của người H’Mông kéo dài trong ba ngày - khoảng thời gian quý giá để cả gia đình nghỉ ngơi, quây quần bên nhau, thưởng thức những món ăn truyền thống và tận hưởng không khí Xuân đang lan tỏa khắp bản làng. Trong tiết trời se lạnh đầu năm, tiếng cười nói rộn ràng, niềm vui sum vầy đã vẽ nên một bức tranh Tết đậm chất bản địa nơi vùng cao.
2. Thời gian chuẩn bị Tết của người Mông
So với nhiều cộng đồng khác, người H’Mông có thói quen chuẩn bị Tết từ rất sớm. Ngay từ đầu tháng Chạp âm lịch, không khí Tết đã bắt đầu lan tỏa khắp các bản làng vùng cao Lào Cai, báo hiệu một mùa Xuân đang đến gần.
Trong những ngày này, các gia đình lựa chọn lợn, gà để vỗ béo, chuẩn bị làm bánh dày - món ăn không thể thiếu trong dịp Tết của người H’Mông. Khắp bản làng rộn ràng tiếng sửa sang nhà cửa, tiếng giã thóc, xay gạo, tạo nên nhịp sống vừa tất bật, vừa háo hức.
Trẻ nhỏ người Mông vui đùa nhộn nhịp trong những ngày Tết. (Nguồn: Sưu tầm)
Khoảng gần một tháng trước Tết, diện mạo các bản làng người H’Mông dần đổi thay. Phụ nữ miệt mài bên khung cửi, thêu thùa và may váy áo mới cho người thân. Đàn ông lo sửa lại vách nhà, chẻ củi, chuẩn bị những con gia súc, gia cầm khỏe mạnh nhất cho các nghi lễ ngày Tết. Trẻ nhỏ cũng mong chờ từng ngày để được khoác lên mình bộ trang phục mới, thưởng thức những món ăn chỉ xuất hiện vào dịp đầu năm.
Chính sự chuẩn bị chu đáo và kéo dài ấy đã làm nên không khí Tết rộn ràng, ấm áp, đồng thời phản ánh rõ nét quan niệm của người H’Mông: Tết là dịp nghỉ ngơi, hưởng thụ thành quả lao động và vun đắp sự gắn kết gia đình sau một năm dài vất vả.
3. Không khí chuẩn bị rộn ràng trong từng gia đình
3.1. Phân công công việc ngày 30 Tết
Với mỗi gia đình người H’Mông, ngày 30 Tết mang ý nghĩa đặc biệt, là thời điểm tất cả các công việc trong năm cũ được khép lại để sẵn sàng bước sang năm mới. Không khí chuẩn bị Tết ở các bản làng vùng cao Sa Pa vì thế trở nên rộn ràng và gắn kết hơn bao giờ hết.
Trong ngày này, phụ nữ H’Mông tất bật hoàn thiện những bộ trang phục mới đã được thêu thùa, may vá từ nhiều tháng trước. Bên cạnh đó, họ chuẩn bị các món ăn truyền thống, trong đó có bánh dày – biểu tượng quen thuộc trong Tết của người H’Mông. Tiếng cối giã bánh vang lên từ sáng sớm, hòa cùng mùi khói bếp và không khí se lạnh cuối năm, tạo nên khung cảnh Tết rất riêng nơi núi rừng.
Phụ nữ H’Mông tất bật hoàn thiện những bộ trang phục mới. (Nguồn: Sưu tầm)
Các món ăn ngày Tết của người H’Mông không cầu kỳ về hình thức nhưng được chuẩn bị cẩn thận, gửi gắm sự trân trọng đối với tổ tiên và thành quả lao động sau một năm vất vả. Nam giới trong gia đình đảm nhận những công việc nặng nhọc hơn như sửa sang lại vách nhà, chuẩn bị đủ củi cho những ngày Tết và thực hiện việc mổ lợn, gà để dâng cúng trong đêm giao thừa.
3.2. Ngày bận rộn nhất trước thềm năm mới
Ngày 30 Tết được xem là ngày bận rộn nhất đối với người H’Mông, bởi mọi công việc đều phải hoàn tất trước thời khắc giao thừa. Đây không chỉ là sự chuẩn bị về vật chất mà còn mang ý nghĩa tinh thần, đánh dấu việc gác lại những điều cũ của năm qua để đón chào một khởi đầu mới.
Dù tất bật với nhiều việc, không khí Tết trong mỗi gia đình người H’Mông vẫn tràn ngập sự ấm áp. Các thành viên cùng nhau làm việc, trò chuyện và chia sẻ niềm vui cuối năm. Con cháu trở về sum họp khiến ngôi nhà thêm rộn ràng, đầy ắp tiếng cười.
Chính sự quây quần ấy đã làm nên giá trị cốt lõi của Tết người H’Mông: không phô trương, không cầu kỳ, mà lắng đọng trong sự gắn kết gia đình và niềm tin vào một năm mới an lành nơi vùng cao Lào Cai.
4. Các nghi lễ và hoạt động đặc trưng vào tết người Mông ở Sa Pa
4.1. Nghi lễ quét nhà
Trong các nghi lễ ngày Tết của người H’Mông tại Sa Pa, việc quét dọn nhà cửa trước Tết mang ý nghĩa tinh thần quan trọng. Trước thời khắc bước sang năm mới, chủ nhà sẽ tự tay lau dọn không gian sinh hoạt bằng chổi tre, cuốn đi toàn bộ bụi bẩn và mạng nhện trong nhà.
Nam giới trong gia đình đảm nhận những công việc nặng nhọc hơn. (Nguồn: Sưu tầm)
Sau khi hoàn tất việc quét dọn, chiếc chổi tre được bỏ đi với quan niệm loại bỏ những phiền muộn, rủi ro của năm cũ, mở đường cho một năm mới nhiều may mắn và bình an hơn. Nghi lễ này không cầu kỳ về hình thức nhưng thể hiện rõ mong muốn làm mới không gian sống cũng như tinh thần của gia đình trong dịp đầu Xuân.
Cùng với việc dọn nhà, các dụng cụ sản xuất như cày, cuốc, dao phát cũng được rửa sạch và đặt trang trọng dưới bàn thờ từ ngày 30 đến hết mùng 3 Tết. Người H’Mông dán giấy màu đỏ hoặc vàng lên những vật dụng này, với quan niệm không chỉ con người mà cả công cụ lao động cũng cần được “mặc áo mới” để nghỉ ngơi và đón năm mới.
4.2. Giã bánh dày
Trong không khí rộn ràng của ngày 30 Tết, nhiều gia đình người H’Mông tại Sa Pa cùng nhau chuẩn bị bánh dày – món ăn truyền thống gắn liền với Tết cổ truyền. Khi trời dần về chiều và đêm cuối năm buông xuống, tiếng cối giã bánh vang lên khắp bản làng, hòa cùng nhịp sinh hoạt tất bật trước thềm năm mới.
Bánh dày sau khi hoàn thành thường được sử dụng trong những ngày Tết để đãi khách, biếu họ hàng hoặc dùng trong sinh hoạt gia đình. Với người H’Mông, đây là món ăn quen thuộc, giản dị nhưng chứa đựng ý nghĩa tinh thần quan trọng, gắn liền với quan niệm về sự đủ đầy và trọn vẹn trong năm mới.
Nhiều gia đình người H’Mông tại Sa Pa cùng nhau chuẩn bị bánh dày. (Nguồn: Sưu tầm)
Trong không gian sinh hoạt ngày Tết, ánh đèn dầu, bếp lửa và mùi nếp mới hòa quyện, tạo nên cảm giác ấm cúng giữa tiết trời se lạnh vùng cao Lào Cai. Những khoảnh khắc quây quần bên cối giã bánh dày đã trở thành ký ức đẹp, góp phần làm nên bản sắc Tết người H’Mông.
4.3. Làm mới không gian thờ cúng
Trong Tết cổ truyền của người H’Mông tại Sa Pa, việc chuẩn bị cho nghi lễ cúng giao thừa không chỉ thể hiện ở lễ vật mà còn ở sự chăm chút dành cho không gian thờ cúng trong gia đình. Trước thời khắc bước sang năm mới, chủ nhà thường dọn dẹp bàn thờ tổ tiên gọn gàng, sạch sẽ, với mong muốn gác lại những điều chưa trọn vẹn của năm cũ và đón nhận những điều tốt lành trong năm mới.
Ở một số dòng họ người H’Mông, mâm cúng giao thừa được chuẩn bị giản dị nhưng trang nghiêm, thường chỉ có một con gà trống khỏe mạnh đặt lên bàn thờ. Lễ vật không cầu kỳ về số lượng hay hình thức, mà quan trọng nhất là tấm lòng thành kính của con cháu đối với tổ tiên. Thông qua nghi lễ này, gia đình gửi gắm mong ước về cuộc sống yên ổn, mùa màng thuận lợi và sức khỏe cho các thành viên trong năm mới.
5. Gợi ý tham gia các lễ hội của nhiều dân tộc vào dịp Tết Tây Bắc
Bên cạnh Tết truyền thống của người H’Mông, mùa xuân tại Sa Pa còn là thời điểm diễn ra nhiều lễ hội đặc sắc của các dân tộc vùng cao, góp phần tạo nên bức tranh lễ hội xuân Sa Pa đa sắc màu. Mỗi lễ hội mang một câu chuyện văn hóa riêng, phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng và ước vọng của cộng đồng cư dân bản địa trong những ngày đầu năm mới.
5.1. Lễ hội Khèn Hoa và Hội Xuân Mở Cổng Trời
Nổi bật trong chuỗi hoạt động đầu xuân là lễ hội Khèn Hoa và Hội Xuân Mở Cổng Trời được tổ chức tại Sun World Fansipan Legend. Diễn ra từ mùng 3 Tết đến giữa tháng Hai âm lịch, lễ hội mang đến không gian giao thoa giữa nghi lễ tâm linh và trải nghiệm du lịch hiện đại.
Lễ hội Khèn Hoa và Hội Xuân Mở Cổng Trời được tổ chức tại Sun World Fansipan Legend. (Nguồn: Sưu tầm)
Du khách có dịp thưởng thức những màn múa khèn hoa đặc trưng của người H’Mông, tham quan chợ phiên Bản Mây tái hiện sinh động đời sống vùng cao, đồng thời chiêm bái quần thể tâm linh trên đỉnh Fansipan cao 3.143 m. Sự kết hợp hài hòa giữa cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ và hoạt động văn hóa đã khiến lễ hội xuân Fansipan trở thành điểm hẹn hấp dẫn mỗi dịp đầu năm.
5.2. Hội Gầu Tào của người H’Mông
Trong không gian lễ hội xuân Sa Pa, hội Gầu Tào của người H’Mông cũng là sự kiện quan trọng không thể bỏ qua. Thường được tổ chức vào tháng Giêng âm lịch, hội Gầu Tào mang ý nghĩa cầu bình an, sức khỏe và mùa màng thuận lợi cho cộng đồng. Tiếng khèn réo rắt, những điệu múa truyền thống cùng không khí quây quần bên các món ăn quen thuộc như xôi mới, thịt lợn, gà đã tạo nên bầu không khí rộn ràng, gắn kết sau một năm lao động vất vả.
5.3. Lễ hội Pút Tồng (Tết Nhảy) của người Dao Đỏ
Một sắc màu tâm linh khác của lễ hội xuân Sa Pa đến từ lễ hội Pút Tồng (Tết Nhảy) của người Dao Đỏ. Đây là nghi lễ truyền thống gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thường diễn ra trong dịp Tết Nguyên đán. Các nghi thức nhảy múa thiêng liêng, tiếng trống, tiếng chiêng và lời khấn cổ truyền được thực hiện trong không gian trang trọng, thể hiện mối liên kết bền chặt giữa con người với tổ tiên và thế giới tâm linh. Trang phục đỏ rực đặc trưng của người Dao Đỏ càng làm cho không khí lễ hội thêm phần ấn tượng.
Màn nhảy lửa kỳ bí của dân tộc Dao Đỏ. (Nguồn: Sưu tầm)
5.4. Lễ hội xuống đồng (Lồng Tồng)
Đối với người Tày, lễ hội xuống đồng (Lồng Tồng) là nghi lễ quan trọng đánh dấu khởi đầu một năm sản xuất mới. Lễ hội thường được tổ chức vào đầu xuân, phổ biến là ngày mùng 8 Tết âm lịch, với các nghi thức cầu mùa diễn ra ngay trên ruộng đồng. Bên cạnh phần lễ mang tính tâm linh, phần hội với các trò chơi dân gian như ném còn, kéo co, múa hát truyền thống đã góp phần tạo nên không khí vui tươi, phản ánh rõ nét đời sống nông nghiệp gắn bó mật thiết với thiên nhiên của người Tày.
5.5. Lễ quét làng của người Xa Phó
Góp phần làm phong phú thêm bức tranh lễ hội xuân Sa Pa là lễ quét làng của người Xa Phó. Đây là nghi lễ truyền thống nhằm xua đuổi tà ma, những điều không may của năm cũ và cầu mong bình an, no ấm cho cả bản làng trong năm mới. Thầy mo đến từng nhà làm lễ, mang theo lời chúc sức khỏe và yên lành cho mỗi gia đình. Sau phần lễ là phần hội rộn ràng với các tiết mục văn nghệ, điệu múa truyền thống và bữa cơm đoàn kết ngay tại cổng làng, thể hiện rõ tinh thần cộng đồng bền chặt của người Xa Phó.
Tết người Mông ở Sa Pa hứa hẹn tiếp tục là điểm đến lý tưởng dành cho những ai yêu văn hóa truyền thống. Từ các nghi lễ đặc sắc ở bản Cát Cát, không khí rộn ràng trên đỉnh Fansipan đến những gam màu hội hè của các dân tộc Tây Bắc, tất cả sẽ mang lại trải nghiệm đáng nhớ. Hãy đến Sa Pa để tận hưởng mùa xuân núi rừng Tây Bắc và lưu giữ cho mình những khoảnh khắc quý giá!
