1. Lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa là lễ hội gì?
Lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa là một nghi lễ truyền thống mang ý nghĩa cộng đồng sâu sắc của người Dao Đỏ, được tổ chức tại khu rừng cấm của làng Giàng Tả Chải, Tả Van, Sa Pa. Đây không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là hình thức lập quy ước chung của bản làng nhằm bảo vệ rừng và giữ gìn môi trường sinh sống.
Trong tiếng Dao, “Nhặn Sồng” được hiểu là nghi lễ cúng rừng, gắn với việc thề ước và cam kết tuân thủ những quy định chung của cộng đồng. Lễ hội diễn ra tại khu rừng cấm - không gian được người Dao Đỏ coi là thiêng liêng, nơi mọi hành vi chặt phá rừng đều bị kiểm soát nghiêm ngặt theo luật tục của làng.
Thông qua lễ Nhặn Sồng, người Dao Đỏ khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa con người và thiên nhiên. Các quy ước được đưa ra và thống nhất trong lễ hội mang tính ràng buộc cao, được “thiêng hóa” dưới sự chứng kiến của thần thổ địa, từ đó trở thành luật lệ chung mà mọi gia đình trong bản đều có trách nhiệm tuân thủ.
2. Thời gian và địa điểm tổ chức lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa
2.1. Lễ hội Nhặn Sồng tổ chức khi nào, ở đâu tại Sa Pa?
Theo tập quán truyền thống của người Dao Đỏ, lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa thường được tổ chức vào thời điểm đầu năm, phổ biến vào ngày Thìn tháng Giêng âm lịch. Đây là giai đoạn chuyển giao quan trọng, khi con người bước vào một chu kỳ sản xuất mới và cũng là lúc cần nhìn lại mối quan hệ giữa bản làng với rừng núi xung quanh. Tuy vậy, ngày tổ chức cụ thể không mang tính cố định mà được cộng đồng thống nhất dựa trên tình trạng thực tế của rừng, thể hiện rõ cách người Dao Đỏ đặt thiên nhiên làm trung tâm cho mọi quyết định.
Không gian diễn ra nghi lễ Nhặn Sồng là khu rừng cấm của làng Giàng Tả Chải, thuộc xã Tả Van, Sa Pa. Đây là không gian linh thiêng đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Khu vực làm lễ thường là một khoảng đất bằng, nằm gần gốc cây lớn hoặc tảng đá có ý nghĩa tâm linh, đủ yên tĩnh và trang nghiêm để cả bản cùng tụ họp.
Nghi lễ Nhặn Sồng là khu rừng cấm của làng Giàng Tả Chải. (Nguồn: Sưu tầm)
Việc lựa chọn rừng cấm làm nơi tổ chức lễ hội cho thấy quan niệm rất rõ ràng của người Dao Đỏ: rừng là một phần gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng. Mọi nghi lễ, lời thề và quy ước được đặt ra tại đây đều mang giá trị ràng buộc, như một lời cam kết nghiêm cẩn giữa con người với thiên nhiên.
2.2. Lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa có tổ chức hàng năm không?
Khác với nhiều lễ hội dân gian được tổ chức theo chu kỳ cố định, lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa không diễn ra hàng năm. Theo truyền thống, nghi lễ này chỉ được tiến hành khi cộng đồng nhận thấy rừng bị xâm hại nhiều, hoặc khi tình trạng thả rông gia súc gây ảnh hưởng rõ rệt đến nương rẫy và hoa màu của bản làng.
Trước mỗi kỳ tổ chức, các hộ gia đình sẽ cùng họp bàn, trao đổi và thống nhất về sự cần thiết phải tiến hành lễ Nhặn Sồng, đồng thời rà soát và củng cố lại những quy ước chung về bảo vệ rừng. Chính quá trình thảo luận này khiến lễ hội không mang tính hình thức, mà trở thành một cơ chế tự điều chỉnh mang đậm tinh thần cộng đồng.
Trong bối cảnh Sa Pa ngày càng phát triển, lễ hội Nhặn Sồng vẫn được người Dao Đỏ duy trì như một hình thức tự quản hiệu quả. Không phô trương hay lặp lại theo thói quen, lễ hội chỉ diễn ra khi thực sự cần thiết, qua đó giữ trọn giá trị nguyên bản và tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ rừng, cũng như duy trì trật tự sinh hoạt chung của bản làng.
3. Ý nghĩa và giá trị đặc biệt của lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa
3.1. Nghi lễ cầu an, bảo vệ rừng - Cội nguồn tâm linh người Dao Đỏ
Trong quan niệm truyền thống của người Dao Đỏ, rừng không chỉ đơn thuần là nguồn tài nguyên phục vụ đời sống mà còn là không gian linh thiêng, nơi gắn liền với sự hiện diện của thần thổ địa và những thế lực bảo hộ cho bản làng. Chính vì vậy, lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa ra đời như một nghi lễ mang tính tâm linh sâu sắc, phản ánh niềm tin rằng sự bình yên hay bất ổn của cộng đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ cách con người ứng xử với rừng.
Rừng cấm - nơi diễn ra nghi lễ, được người Dao Đỏ xem như một “lá chắn vô hình” bảo vệ bản làng trước những điều bất lợi. Việc giữ rừng cũng là nghĩa vụ thiêng liêng đối với thần linh. Từ niềm tin đó, lễ Nhặn Sồng trở thành dịp để cộng đồng cùng nhau cầu an, mong cho con người khỏe mạnh, cuộc sống yên ổn và sản xuất thuận lợi.
Phần cầu an trong lễ hội mang nhiều tầng ý nghĩa đan xen. Bên cạnh mong ước về sức khỏe và sự bình an cho từng gia đình, cộng đồng còn gửi gắm hy vọng vào một mùa vụ ổn định, bởi rừng giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nguồn nước và độ màu mỡ của nương rẫy.
Điểm đặc biệt của lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa nằm ở việc nội dung bảo vệ rừng được thể hiện thông qua những lời cam kết chung của cả cộng đồng. Các quy ước liên quan đến việc giữ gìn rừng cấm, hạn chế chặt phá cây cối, kiểm soát việc thả rông gia súc đều được nhắc lại và thống nhất trước sự chứng kiến của thần thổ địa. Chính niềm tin tâm linh này đã tạo nên một “rào chắn tinh thần” bền vững, giúp rừng được bảo vệ hiệu quả mà không cần đến các biện pháp cưỡng chế từ bên ngoài.
3.2. Gắn kết cộng đồng, truyền dạy trách nhiệm với môi trường
Lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa còn là dịp vun đắp tinh thần đoàn kết, trách nhiệm với môi trường cho mọi thành viên trong bản. Vào ngày diễn ra nghi lễ, các thành viên trong bản, từ người cao tuổi đến lớp trẻ, đều có mặt, cùng chia sẻ không gian sinh hoạt chung và tham gia vào các hoạt động chuẩn bị cũng như tiến hành lễ hội.
Lễ hội mang ý nghĩa quan trọng trong gắn kết cộng đồng người dân tộc. (Nguồn: Sưu tầm)
Thông qua những cuộc trò chuyện, trao đổi trong dịp này, các câu chuyện về lịch sử bản làng, về những quy ước bảo vệ rừng được truyền lại một cách tự nhiên. Người lớn nhắc lại những kinh nghiệm đã đúc kết, trong khi trẻ em được chỉ dẫn cách nhận biết ranh giới rừng cấm, những khu vực không được xâm phạm và ý nghĩa của việc tuân thủ luật tục. Quá trình truyền dạy ấy diễn ra nhẹ nhàng nhưng bền bỉ, góp phần hình thành ý thức bảo vệ môi trường ngay từ sớm.
Việc tổ chức lễ hội đòi hỏi sự tham gia của tất cả các gia đình trong bản, từ khâu chuẩn bị lễ vật đến phân công vai trò trong nghi lễ. Mỗi cá nhân đều có trách nhiệm nhất định, qua đó thể hiện tinh thần cộng đồng rõ nét.
Đối với thế hệ trẻ, lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa là một hình thức giáo dục môi trường trực quan và hiệu quả. Những lời dặn dò, câu chuyện được kể trong lễ hội giúp các em hiểu rằng nguồn nước, mùa màng và môi trường sống đều phụ thuộc vào việc giữ rừng. Chính sự tiếp nối này đã giúp cộng đồng người Dao Đỏ tại Sa Pa duy trì được ý thức bảo vệ rừng qua nhiều thế hệ - một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa bản địa.
4. Trình tự diễn ra lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa có gì độc đáo?
4.1. Thành phần tham dự, người chủ lễ và lễ vật đặc trưng
Trung tâm của lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa là người được cộng đồng bầu chọn giữ vai trò trông coi rừng trong năm, gọi là “Chẩu chiếu”. Đây là người đàn ông có sức khỏe, am hiểu luật tục, có uy tín và khả năng phân xử trong cộng đồng. “Chẩu chiếu” vừa là người đại diện cho bản làng trước thần thổ địa, vừa là người chịu trách nhiệm nhắc lại, giám sát việc thực thi các quy ước bảo vệ rừng sau lễ hội.
Thành phần tham dự nghi lễ chủ yếu là đại diện nam giới của các hộ gia đình trong bản, mỗi nhà thường cử từ một đến hai người. Già làng và những người có uy tín trong cộng đồng đều có mặt để chứng kiến, thảo luận và thống nhất các quy ước chung. Phụ nữ và trẻ em không trực tiếp tham gia phần nghi lễ trong rừng cấm, nhưng giữ vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị lễ vật và bữa ăn cộng đồng sau lễ.
Đặc biệt, trang phục truyền thống của người Dao Đỏ xuất hiện trang trọng trong lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa. Nam giới mặc quần áo chàm chỉnh tề, phụ nữ diện trang phục thêu chỉ đỏ đặc trưng với khăn đội đầu cầu kỳ. Màu đỏ - gam màu chủ đạo trong trang phục, mang ý nghĩa tượng trưng cho may mắn, sức sống và sự bảo hộ, góp phần tạo nên không khí linh thiêng cho toàn bộ nghi lễ.
Bên cạnh đó, lễ vật dâng cúng được chuẩn bị công phu nhưng không cầu kỳ phô trương. Quan trọng nhất là một con lợn đen khỏe mạnh, do các hộ gia đình luân phiên nuôi dưỡng và đóng góp. Bên cạnh đó là rượu tự nấu, gạo, cùng một số thực phẩm truyền thống khác. Mỗi gia đình đều mang lễ vật đến góp chung, thể hiện tinh thần chia sẻ và sự đồng lòng của cả cộng đồng trong việc tổ chức lễ hội và bảo vệ rừng.
4.2. Nghi thức khấn vái, thề giữ rừng và hiến tế lợn
Lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa bắt đầu bằng việc người dân tiến vào khu rừng cấm - nơi được coi là không gian linh thiêng nhất của bản. Địa điểm hành lễ thường là khu vực rừng bị tác động nhiều nhất trong năm, hoặc một khoảng đất bằng gần gốc cây lớn, tảng đá mang ý nghĩa tâm linh. Việc chọn nơi làm lễ là lời nhắc nhở trực tiếp về trách nhiệm bảo vệ rừng của cộng đồng.
Lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa bắt đầu bằng việc người dân tiến vào khu rừng cấm. (Nguồn: Sưu tầm)
Sau khi mọi người tụ họp đầy đủ, “Chẩu chiếu” tiến hành nghi thức cúng thần thổ địa - vị thần được tin là cai quản đất đai và rừng núi của bản. Lời khấn được đọc trang trọng, kính mời thần linh chứng giám cho buổi lễ và lắng nghe những cam kết mà cộng đồng sắp đưa ra.
Tiếp đó là phần quan trọng nhất của lễ hội: công bố và thề giữ rừng. “Chẩu chiếu” đọc lại các quy ước của bản, từ việc cấm chặt phá rừng cấm, hạn chế lấy gỗ, kiểm soát thả rông gia súc cho đến các hình thức xử phạt khi vi phạm. Sau mỗi nội dung, đại diện các hộ gia đình cùng thảo luận và thể hiện sự đồng thuận. Những quy ước này, dưới sự chứng kiến của thần thổ địa, được xem như đã được trở thành luật lệ chung của bản.
Nghi thức hiến tế lợn diễn ra sau khi các quy ước được thống nhất. Một phần lễ vật được dâng cúng lên thần linh, phần còn lại được chế biến để cả bản cùng ăn trong bữa cơm cộng đồng. Việc cùng nhau chia sẻ bữa ăn cũng là cách củng cố tinh thần đoàn kết, nhắc nhở mọi người về trách nhiệm chung trong việc gìn giữ rừng.
4.3. Hoạt động nghệ thuật truyền thống trong không khí lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa
Sau khi các nghi lễ chính thức khép lại, lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa bước sang không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng với những hoạt động nghệ thuật dân gian mang tính gắn kết. Đây là khoảng thời gian cả bản cùng thư giãn, chia sẻ niềm vui sau những giây phút trang nghiêm, đồng thời củng cố tinh thần đoàn kết đã được thiết lập trong nghi lễ thề giữ rừng.
Âm thanh của trống, chiêng và thanh la vang lên giữa không gian núi rừng, báo hiệu sự chuyển giao từ phần lễ sang phần hội. Người dân cùng nhau múa hát theo vòng tròn, không phân biệt tuổi tác hay vai vế, tạo nên bầu không khí cởi mở và gần gũi. Bên cạnh đó, các làn điệu hát giao duyên của thanh niên người Dao Đỏ góp phần làm không khí lễ hội thêm tươi mới. Đây là dịp để những người trẻ giao lưu, làm quen và bày tỏ tình cảm, đồng thời gửi gắm những ước vọng giản dị về cuộc sống yên ổn, no đủ.
5. Kinh nghiệm và lưu ý khi muốn trải nghiệm lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa
Hành trình đến làng Giàng Tả Chải - nơi gắn liền với lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa - thường bắt đầu từ trung tâm Sa Pa, theo tuyến đường dẫn về thung lũng Mường Hoa. Quãng đường di chuyển khoảng 10 km, có thể đi bằng xe máy hoặc taxi. Phần lớn tuyến đường đã được nâng cấp để thuận tiện cho việc đi lại, tuy nhiên một số đoạn gần khu dân cư trong bản khá hẹp, du khách nên chủ động giảm tốc độ và nhường đường cho người dân địa phương.
Khi tới địa bàn xã Tả Van, du khách nên dành thời gian hỏi thăm người dân bản địa hoặc chủ homestay về khu cư trú của cộng đồng Dao Đỏ tại Giàng Tả Chải. Do lễ hội Nhặn Sồng không có lịch tổ chức cố định hàng năm cụ thể, việc chủ động liên hệ trước với người dân trong bản hoặc hướng dẫn viên địa phương sẽ giúp bạn nắm được thông tin chính xác về thời điểm diễn ra lễ hội, cũng như hiểu rõ hơn về ý nghĩa của từng nghi lễ và những quy ước cần tuân thủ.
Du khách nên dành thời gian hỏi thăm người dân bản địa. (Nguồn: Sưu tầm)
Trong quá trình tham dự lễ hội, du khách nên lựa chọn trang phục lịch sự, kín đáo và hạn chế các màu sắc quá nổi bật. Giày thể thao hoặc giày có độ bám tốt là lựa chọn phù hợp, bởi phần lớn nghi lễ được tổ chức trong rừng với địa hình không bằng phẳng. Việc chuẩn bị trang phục phù hợp không chỉ giúp di chuyển thuận tiện mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với không gian linh thiêng và văn hóa bản địa.
Thông thường, lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa diễn ra trong khoảng thời gian dài, bắt đầu từ buổi sáng và kéo dài đến khi kết thúc các hoạt động sinh hoạt cộng đồng. Du khách nên chuẩn bị tâm thế trải nghiệm một không gian văn hóa nguyên bản, khác biệt với các hoạt động du lịch thông thường. Nếu muốn ghi lại khoảnh khắc đáng nhớ, bạn có thể mang theo máy ảnh, song cần xin phép trước khi chụp ảnh các nghi lễ hoặc nhân vật tham gia phần lễ, nhằm tránh làm gián đoạn không khí trang nghiêm của sự kiện.
6. Gợi ý kết hợp trải nghiệm du lịch khám phá khi đến Sa Pa
Hành trình khám phá Sa Pa sẽ trở nên trọn vẹn hơn nếu du khách kết hợp trải nghiệm lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa với các điểm tham quan tiêu biểu của khu vực. Một trong những lựa chọn phổ biến là kết hợp tham quan Sun World Fansipan Legend, khu du lịch nằm cách làng Giàng Tả Chải chỉ khoảng 30 phút đi xe. Sự kết hợp này giúp du khách có cơ hội tiếp cận Sa Pa từ hai góc nhìn khác nhau: văn hóa bản địa truyền thống và không gian du lịch hiện đại.
Từ hệ thống cáp treo đưa du khách lên đỉnh Fansipan, toàn cảnh núi rừng và thung lũng Mường Hoa hiện ra rõ nét. Đây cũng chính là không gian sinh sống lâu đời của nhiều cộng đồng dân tộc khác. Bên cạnh cảnh quan thiên nhiên, Sun World Fansipan Legend còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa theo mùa, góp phần tôn vinh vẻ đẹp tự nhiên của vùng núi Hoàng Liên. Dưới góc nhìn trải nghiệm, đây là cách tiếp cận nhẹ nhàng để du khách cảm nhận giá trị của thiên nhiên được bảo tồn và khai thác theo những hình thức khác nhau.
Lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa là minh chứng sống động cho cam kết thiêng liêng giữa cộng đồng người Dao Đỏ và thiên nhiên. Trong bối cảnh môi trường toàn cầu đang đối mặt với nhiều thách thức, lễ hội này gửi gắm những thông điệp sâu sắc về sự hài hòa, phát triển bền vững cùng tự nhiên. Vì vậy, hãy dành thời gian trải nghiệm lễ hội Nhặn Sồng Sa Pa để cảm nhận trọn vẹn chiều sâu văn hóa của cộng đồng người Dao Đỏ!
